Một bài báo về khí đốt lọt vào bàn biên tập bóng đá

Buổi sáng thứ Ba, trong nhóm biên tập có một tệp được đánh dấu "bóng đá". Tôi mở ra. Dòng đầu tiên nhắc đến OASIS, tên đầy đủ là Organisation for Advancement and Safeguard of Industrial Sector, một tổ chức vận động chính sách của Pakistan. Dòng thứ hai nhắc đến SNGPL, Sui Northern Gas Pipelines Limited, doanh nghiệp khí đốt lớn nhất nước này. Dòng thứ ba nhắc đến Bộ Dầu khí. Tôi kéo xuống hết mười lăm điểm thông tin. Không một đội bóng. Không một cầu thủ. Không một tỷ số. Không một ngày tháng nào được ghi.

Tôi ngồi im khoảng ba mươi giây. Trong nghề làm phim tài liệu, tôi học được một thói quen: ghi âm không khí trước khi ghi âm trận đấu. Tiếng gào luôn đến sau. Cái đến trước là một căn phòng, một cái bàn, một tệp tài liệu chưa ai mở. Lần này, cái đến trước là một cái nhãn sai.

Bối cảnh

Ngành nội dung thể thao Việt Nam hiện vận hành bằng dây chuyền. Một trận đấu ở châu Âu kết thúc lúc rạng sáng, đến bảy giờ đã có ba bản tin, đến chín giờ đã có mười bài phân tích. Không ai đọc hết bằng mắt. Phần lớn khối lượng được phân loại tự động bằng nhãn thực thể: tên đội, tên cầu thủ, tên giải đấu. Hệ thống quét văn bản, tìm những từ khóa quen thuộc, gán chuyên mục, rồi đẩy sang bàn biên tập tương ứng.

Cách làm đó có lý do kinh tế rõ ràng, và tôi không phản đối nó. Nhưng nó giả định một điều: từ khóa thuộc về một lĩnh vực. Giả định ấy sai thường xuyên hơn người ta tưởng.

Trong trường hợp này, hệ thống đọc được "transmission and distribution network", "pipeline operations", "capacity enhancement", "loss reduction", "rehabilitation", "organisational restructuring". Sáu cụm từ. Mỗi cụm từ đều có một bản sao gần như hoàn hảo trong tiếng Anh bóng đá.

Tôi đã từng thấy một hệ thống gán nhãn biến một bài báo về bảo hiểm thành bài báo về chấn thương cầu thủ, chỉ vì hai chữ "phục hồi". Lần này quy mô lớn hơn, và cái sai khó nhìn hơn.

Phân tích

Từ vựng của ngành khí đốt và từ vựng chiến thuật bóng đá dùng chung một bộ xương, và đó là lý do một cỗ máy có thể đọc sai mà không hề ngập ngừng.

Transmission là chuyền bóng. Distribution là phân phối bóng. Network là mạng lưới chuyền — thứ mà mọi bài phân tích chiến thuật đều vẽ ra. Pipeline, ngoài nghĩa đường ống dẫn khí, còn là chuỗi: chuỗi đào tạo trẻ, chuỗi cung ứng tài năng. Capacity enhancement là nâng cao năng lực, nghe như nâng thể lực. Loss reduction là giảm thất thoát, nghe như giảm mất bóng. Rehabilitation là phục hồi — phục hồi đường ống, phục hồi chấn thương. Regulatory framework là khung quy định, nghe như luật chơi.

Không có từ nào bị đọc sai riêng lẻ. Cả chùm bị đọc sai cùng lúc, và chùm ấy khớp đến mức một người viết vội cũng có thể bị lừa.

Phần còn lại của tệp còn đáng chú ý hơn. Đề xuất của OASIS đặt ra một bộ tiêu chí tuyển chọn giám đốc điều hành: bằng kỹ sư được công nhận thuộc ngành dầu khí, khí đốt, hóa chất hoặc cơ khí; tối thiểu hai mươi năm kinh nghiệm sau khi tốt nghiệp trong lĩnh vực năng lượng hoặc hạ tầng đường ống; hiểu biết về đấu thầu, vận hành hệ thống truyền tải và phân phối, cơ chế giá và biểu phí, khung pháp lý, an ninh năng lượng; năng lực đàm phán hợp đồng cung cấp khí và thỏa thuận với nhà đầu tư; thành tích cụ thể về mở rộng đường ống, phục hồi, nâng công suất, số hóa, giảm thất thoát, tái cấu trúc tổ chức; và một triết lý đánh giá lấy kết quả dự án đo được thay cho bằng cấp quản lý chung.

Đọc đến đây, tôi phải dừng lại. Thay chữ "khí" bằng chữ "bóng đá", thay "đường ống" bằng "đội hình", và bản mô tả ấy trở thành một bản mô tả công việc tuyển giám đốc thể thao không chê vào đâu được. Hai mươi năm kinh nghiệm. Hiểu biết về chuyển nhượng, về vận hành hệ thống, về khung luật. Thành tích đo được thay cho bằng cấp.

Giữa hai đường chuyền, có một thế giới mà ống kính không bắt được. Giữa hai lĩnh vực, cũng có một thế giới như thế — và ống kính của dây chuyền nội dung không nhìn thấy nó, vì cả hai bên đều mặc áo giống nhau.

Góc nhìn ngược

Rủi ro lớn nhất nằm ở chỗ khác. Một tệp bị xếp nhầm thì sửa được trong ba mươi giây.

Rủi ro lớn hơn là: nếu không ai mở tệp ấy ra, một bài phân tích chiến thuật hoàn toàn bịa đặt vẫn sẽ đọc trôi chảy. Nó sẽ có bố cục, có thuật ngữ, có nhận định về "cấu trúc truyền tải" và "khả năng giảm thất thoát". Người đọc sẽ không phát hiện. Tôi đã từng đọc những bài như vậy, và điều đáng sợ là chúng không hề dở. Chúng chỉ rỗng.

Có một chi tiết nữa trong tệp khiến tôi chú ý hơn cả. Toàn bộ mười lăm điểm thông tin đều dẫn về OASIS. Không có một câu trả lời nào từ Bộ Dầu khí. Không có một phát ngôn nào từ hội đồng quản trị SNGPL. Một nguồn duy nhất, và nguồn ấy có lợi ích trực tiếp trong kết quả.

Cấu trúc đó quen không? Nó giống hệt một tin chuyển nhượng chỉ dẫn lời người đại diện. Trong bóng đá, chúng ta có tên cho kiểu bài ấy, và chúng ta vẫn đăng nó mỗi ngày.

Còn một dấu hiệu nữa mà tôi luôn kiểm tra trước khi tin bất cứ điều gì: tài liệu không ghi ngày. Không có ngày xuất bản, không có tình trạng bổ nhiệm, không có mốc thời gian. Một văn bản không có ngày là một văn bản không thể trích dẫn.

Kết

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi, độc giả thể thao đang bị đòi hỏi một thứ mà họ chưa từng đồng ý: tin vào tốc độ. Nhưng tốc độ là thứ duy nhất không kiểm chứng được.

Khi ánh đèn tắt, trận đấu mới bắt đầu thật sự. Và trong bóng đá, cũng như trong phim, người ta nhớ nhất cảnh câm — cái khoảnh khắc ai đó dừng lại, mở tệp ra, rồi nói: khoan đã, chỗ này không có bóng đá.