FAI tự điều tra cáo buộc phân biệt chủng tộc nhắm vào Adam Idah sau trận Ireland thắng Israel 3-0

Phút 75, khi tỉ số đã là 3-0 và trận đấu chỉ còn là thủ tục, Jayson Molumby rời vị trí tiền vệ trung tâm, tiến về phía trọng tài và nói một câu mà không ai trên khán đài nghe thấy. Anh không đòi phạt đền. Anh không phản ứng một pha vào bóng. Molumby chỉ tay về phía góc sân nơi một nhóm nhỏ cổ động viên Israel ngồi, và đề nghị tổ trọng tài lắng nghe những gì đang vọng xuống từ đó.

Theo thông tin BBC Sport nắm được, đó là thời điểm duy nhất trong trận mà lá cờ cảnh báo được kéo lên. Sau tiếng còi mãn cuộc, tổ trọng tài nói với nhân viên Liên đoàn bóng đá Ireland (FAI) rằng họ không nghe thấy tiếng hô phân biệt chủng tộc nào sau đó. Adam Idah, người được cho là mục tiêu của những tiếng hô ấy, không hề biết có chuyện gì xảy ra trong lúc bóng lăn. Anh chỉ biết khi trận đấu đã kết thúc.

Một tiếng hô bị nghe nhầm và một tiếng hô không được xác nhận là hai thứ khác nhau rất xa. Toàn bộ câu chuyện nằm ở khoảng cách giữa chúng.

Bối cảnh

Vụ việc chỉ đi đến bước đường này sau một chuỗi trao đổi giữa ba bên. Sau trận, FAI liên hệ với đại diện trận đấu của UEFA để trình bày cáo buộc. Câu trả lời nhận được mang tính thủ tục: vì trong trận không có cáo buộc phân biệt chủng tộc nào được báo một cách rõ ràng, quy trình tiêu chuẩn của UEFA đã không được kích hoạt, và cơ quan quản lý bóng đá châu Âu không thể mở điều tra. Không có báo cáo trong trận, không có hồ sơ.

FAI đứng trước hai lựa chọn: chấp nhận rằng sự việc không thể chứng minh, hoặc tự đi tìm bằng chứng. Họ chọn cách thứ hai. Liên đoàn đang thu thập đoạn phim chất lượng cao của trận đấu, bao gồm cả âm thanh từ các micro đặt quanh sân, và lập một hội đồng để phân tích hình ảnh lẫn bản ghi âm. Nếu hội đồng kết luận có bằng chứng cho thấy Idah bị xúc phạm, FAI sẽ gửi khiếu nại chính thức lên UEFA và yêu cầu cơ quan này mở lại điều tra.

Thời điểm trình hồ sơ chưa được xác định. Không rõ FAI sẽ đưa vụ việc lên UEFA trước hay sau trận đấu tiếp theo với Israel, diễn ra sau cánh cửa đóng kín tại Backa Topola, Serbia, vào Chủ nhật tới.

Trong lúc đó, Idah đang được đồng đội và ban huấn luyện hỗ trợ, chuẩn bị cho ba trận còn lại của Cộng hòa Ireland trong đợt tập trung quốc tế này. Một cầu thủ biết mình có thể là nạn nhân của một điều gì đó, nhưng không biết chính xác điều gì, là một trạng thái mà bóng đá chưa có quy trình để xử lý.

Phân tích

UEFA vận hành một quy trình ba bước cho các sự cố phân biệt chủng tộc trên khán đài. Bước một, trọng tài dừng trận đấu và yêu cầu loa phóng thanh đọc thông báo. Bước hai, trận đấu bị tạm dừng một thời gian. Bước ba, trận đấu bị hủy. Quy trình này được thiết kế cho những khán đài đông đúc, nơi tiếng hô tập thể đủ lớn để một trọng tài đứng giữa sân nghe thấy mà không cần ai nhắc.

Molumby đã làm đúng phần việc của mình. Anh nhắc. Nhưng ngôn ngữ anh dùng là đề nghị lắng nghe, không phải một cáo buộc chính thức. Trong hệ thống hiện tại, khoảng cách giữa hai cách diễn đạt ấy chính là khoảng cách giữa một cuộc điều tra và một hồ sơ trắng. Cầu thủ đang thi đấu bị đặt vào vị trí phải vừa đá bóng, vừa làm công việc thu thập chứng cứ, vừa phải dùng đúng từ khóa để kích hoạt một cỗ máy hành chính.

Đêm World Cup nước Nga, tôi học cách lắng nghe từ một người gác đền không nói nên lời. Kasper Schmeichel đứng trong khoang hỗn hợp ở Nizhny Novgorod, cản được ba quả luân lưu và vẫn thua Croatia, mắt đỏ, không nói được câu nào. Tôi không hỏi anh về chiến thuật. Tôi mời anh ngồi xuống. Người gác đền tìm lại giọng nói không phải khi được vỗ tay, mà khi có người ngồi cạnh. Bài học ấy theo tôi suốt bảy năm: người bị tổn thương thường không phải người lên tiếng đầu tiên, và cũng không phải người có đủ từ ngữ để mô tả chính xác điều vừa xảy ra với mình.

Idah không nghe thấy. Anh không biết. Đó là dữ kiện quan trọng nhất trong toàn bộ hồ sơ này, và nó cũng là dữ kiện bất lợi nhất cho anh. Một nạn nhân không biết mình bị xúc phạm thì không thể xác nhận, không thể mô tả thời điểm, không thể chỉ ra ai đã hô. Cỗ máy chứng cứ vận hành bằng lời khai, và ở đây lời khai duy nhất đến từ một đồng đội nghe thấy điều gì đó từ xa.

Tôi vẫn giữ thói quen nghề nghiệp: chữ ký khô mực, nhưng câu chuyện của một thương vụ thì sống mãi trong những cuộc điện thoại. Trong nghề chuyển nhượng, tôi học được rằng có ba lớp dữ liệu luôn phải tách rời: con số được công bố, con số thực trả, và những điều khoản không ai nhắc đến. Một vụ việc như thế này cũng có ba lớp tương tự: điều được báo trong trận, điều được ghi lại trong băng, và điều được kết luận bởi một hội đồng. Lớp thứ nhất trống. Lớp thứ hai đang được thu thập. Lớp thứ ba chưa tồn tại.

Âm thanh quanh sân là một nguồn chứng cứ khó hơn hình ảnh rất nhiều. Các micro ven sân trong một trận truyền hình được đặt để bắt tiếng bóng, tiếng còi, tiếng hô của cầu thủ, rồi được trộn với tiếng bình luận. Tiếng khán đài thường bị nén lại hoặc hạ mức để tránh lấn át giọng bình luận viên. Một nhóm cổ động viên vài trăm người ngồi ở một góc sân, cách dàn micro chính vài chục mét, có thể tạo ra âm thanh mà tai người đứng gần nghe rõ nhưng thiết bị ghi lại chỉ như một lớp nền mờ. Vấn đề ở đây thuộc về địa lý âm thanh, không thuộc về ý chí của bất kỳ ai.

Trận đấu sắp tới càng làm mọi thứ phức tạp hơn. Nếu trận lượt về diễn ra sau cánh cửa đóng kín tại Backa Topola, sẽ không có khán giả, không có tiếng hô, và cũng không có nhân chứng. Không có tái phạm là điều tốt. Nhưng một sân vận động im lặng cũng có nghĩa là không có dữ liệu mới để đối chiếu với băng ghi âm cũ, và hội đồng của FAI sẽ phải làm việc với một mẫu duy nhất, trong điều kiện không thể tái lập.

Cuộc gọi lúc hai giờ sáng từ Mino không bao giờ nói về tiền, nó luôn nói về quyền lực. Ở đây cũng vậy: câu hỏi trung tâm không phải là ai đã hô, mà là ai có quyền tuyên bố một tiếng hô có tồn tại hay không. Trong nhiều thập kỷ làm việc trong hành lang của thị trường bóng đá, tôi thấy quyền định nghĩa sự thật thường quan trọng hơn chính sự thật. FAI đang cố giành lại phần quyền đó bằng hình ảnh và âm thanh, thứ không phụ thuộc vào trí nhớ hay thiện chí của người kể.

Góc nhìn ngược dòng

Phản ứng dễ thấy nhất là khen FAI vì đã không bỏ qua sự việc. Nhưng một cuộc điều tra tự thân có một điểm yếu cấu trúc mà ít người nhắc: nó vẫn phải nộp hồ sơ cho chính cơ quan vừa tuyên bố không có thẩm quyền. FAI thu thập chứng cứ, phân tích chứng cứ, rồi đề nghị UEFA xem lại. Tiêu chuẩn để thuyết phục vẫn là tiêu chuẩn của UEFA, và bên chịu trách nhiệm chứng minh vẫn là bên đi khiếu nại. Việc tự điều tra không thay đổi cán cân đó, nó chỉ kéo dài thêm thời gian.

Điểm mù thứ hai nằm ở câu rất dễ được chấp nhận: nếu tiếng hô đủ lớn để nghe thấy, ai đó đã phản ứng. Một trọng tài giữa sân, trong một trận đấu đã an bài ở phút 75, có rất nhiều việc phải theo dõi và một nhóm cổ động viên nhỏ không nằm trong số đó. Sự im lặng của tổ trọng tài trong trận không phải bằng chứng cho việc không có gì xảy ra. Nó chỉ là bằng chứng cho việc quy trình không được thiết kế để phát hiện loại sự việc này ở quy mô này.

Và có một điều tôi học được sau rất nhiều năm đứng giữa các bên trong những vụ việc nhạy cảm: hệ thống luôn ưu tiên loại chứng cứ mà nó dễ thu thập nhất. Với phân biệt chủng tộc, loại chứng cứ dễ thu thập nhất là lời khai tức thời của nạn nhân. Khi nạn nhân không biết mình bị xúc phạm, hệ thống gần như mất phương hướng. Đây là lỗ hổng nằm trong thiết kế, không nằm trong thiện chí của người vận hành.

Mùa hè bóng đá ngừng thở, tôi vẽ bản đồ để giữ những người thợ nhỏ không bị lãng quên. Những người vận hành micro ven sân, những nhân viên lưu trữ băng ghi âm, những người ngồi phân loại hàng trăm giờ hình ảnh — không ai trong số họ xuất hiện trong bất kỳ thông cáo nào. Nhưng chính họ là những người quyết định liệu tiếng hô kia có tồn tại trong hồ sơ hay không.

Kết

Điều đáng theo dõi trong những ngày tới không phải là tuyên bố của UEFA hay FAI, mà là thứ hội đồng tìm thấy trong băng ghi âm. Nếu có bằng chứng, ánh sáng sẽ chiếu vào một khoảng trống mà quy trình của bóng đá châu Âu chưa từng lấp: một sân vận động nơi khán đài khách chỉ có vài trăm người, một trận đấu đã an bài, và một cầu thủ không biết mình là mục tiêu. Nếu không có bằng chứng, chúng ta vẫn phải trả lời một câu khác: làm thế nào một hệ thống dựng lên để bảo vệ cầu thủ lại có thể phụ thuộc vào việc chính cầu thủ ấy phải nghe thấy điều đang nhắm vào mình, vào đúng khoảnh khắc nó xảy ra?